ADHD en autisme in de klas: welke aanpassingen helpen?

Hoeveel leerlingen het gaat

Vlaamse cijfers over hoeveel leerlingen een diagnose hebben, bestaan niet als één overzicht.

Wat er wel is: in het schooljaar 2020-2021 kregen 18.778 kinderen een diagnose die recht gaf op ondersteuning op school en dat is 20% meer dan twee jaar eerder (CLB-jaarverslag, via VRT NWS, 2022). Daarvan 5.386 met autisme en 4.278 met een gedragsstoornis, waar ADHD onder valt. Sinds 1 september 2023 regelt het leersteundecreet die ondersteuning via 39 leersteuncentra en een onderzoek van UHasselt en UCLL (2025) stelt een duidelijke stijging van het aantal verslagen vast.

Dus ja, in zowat elke klas zit minstens één leerling wiens brein anders werkt en vaak meer dan één.

Werken aanpassingen in de klas?

Ja, maar hou de verwachtingen realistisch. Een meta-analyse van Yegencik en collega's (2025) bundelde 26 gecontroleerde studies over schoolinterventies bij ADHD, bijna 2.000 leerlingen en vooral in het lager onderwijs. De resultaten waren kleine maar significante verbeteringen in aandacht, schoolprestaties, sociale vaardigheden en gedragsproblemen, terwijl hyperactiviteit en impulsiviteit zelf niet veranderden.

Dat vind ik eigenlijk een nuttig resultaat. Een klas kan een kind niet "rustiger" maken, maar wél helpen om beter te leren en beter mee te draaien. Dat is een ander doel en vooral een haalbaar doel.

Voor autisme is het onderzoek naar klasinrichting nog jong. Een review van Al Qutub en collega's (2024, 11 studies) vond dat licht en geluid het vaakst onderzocht zijn in relatie tot het gedrag van autistische leerlingen, maar noemt het bewijs "ontluikend". Geen harde effectgroottes dus, wel een consistente richting: minder lawaai, minder fel licht en meer voorspelbaarheid.

Over universeel ontwerp voor leren (lessen die van bij het begin voor elk brein toegankelijk zijn) bestaat een meta-analyse (Almeqdad en collega's, 2023) die positieve effecten vindt, maar de studies erin zijn zwak van opzet. Veelbelovend, maar nog niet bewezen.

Wat helpt bij ADHD in de klas

Dit komt uit de onderzoeksrichting hierboven, uit mijn eigen schooltijd en uit de workshops die ik voor onderwijsmensen geef. Bij elke leerling werkt het anders, maar dit komt vaak terug:

• Instructies in stappen en ook zichtbaar, dus één opdracht tegelijk op het bord en niet vijf in één zin.
• Beweging toelaten. Een wiebelkussen, een rondje met de afvalemmer, een staande werkplek. Een lichaam dat mag bewegen, houdt een hoofd dat kan luisteren.
• Korte blokken met een duidelijk einde, met een timer die iedereen ziet in plaats van "tot het af is".
• Feedback meteen en concreet. Niet "goed bezig", wel "je hebt er drie van de vijf, nog twee".
• Een plek vooraan of aan de kant, weg van de deur en het raam waar alles beweegt.

Wat helpt bij autisme in de klas

• Voorspelbaarheid, met een dagplanning die zichtbaar hangt en veranderingen die vooraf gezegd worden, ook de kleine.
• Een prikkelarme hoek waar een leerling naartoe mag zonder uitleg te moeten geven.
• Letterlijke taal. "Doe je best" zegt niks, "schrijf drie zinnen" wél.
• Koptelefoon of oordoppen tijdens zelfstandig werk en liever geen tl-licht dat zoemt.
• Overgangen aankondigen, vijf minuten voor de bel en niet erop.

De leerkracht is de aanpassing

Wat in bijna elk onderzoek terugkomt en wat ik in elke workshop zie: de aanpassing die het meeste doet, is de volwassene vooraan. Een leerkracht die weet dat wiebelen geen gebrek aan respect is en dat een leerling die niet antwoordt misschien gewoon overprikkeld is. Dat vraagt geen budget. Het vraagt kennis en de toestemming om af te wijken van "zo doen we het hier".

Anders werkt ook, soms beter. Ook in een klas van 24. 💜